CBAM và EUDR: hai quy định châu Âu đang viết lại bộ hồ sơ hàng xuất khẩu Việt Nam

Trong hai năm tới, thứ quyết định việc một lô hàng có vào được thị trường châu Âu hay không sẽ không chỉ là chất lượng sản phẩm và mức thuế, mà còn là dữ liệu đi kèm lô hàng đó. Hai quy định đang định hình lại yêu cầu hồ sơ: cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM) và quy định chống mất rừng (EUDR).

Bài viết này không bàn về chính sách khí hậu. Nó tập trung vào phần việc cụ thể mà bộ phận xuất nhập khẩu phải làm: dữ liệu nào cần thu thập, ai cung cấp, lưu ở đâu, và khai vào lúc nào.

CBAM yêu cầu gì

CBAM áp dụng cho nhóm hàng có cường độ phát thải cao — sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro — cùng một số sản phẩm hạ nguồn làm từ các vật liệu đó. Điểm khiến nhiều doanh nghiệp Việt Nam bất ngờ là phạm vi hạ nguồn: một số mặt hàng cơ khí, kết cấu thép hay phụ kiện nhôm vẫn thuộc diện phải khai báo dù doanh nghiệp không tự nghĩ mình là nhà sản xuất thép.

Nghĩa vụ cốt lõi nằm ở phía nhà nhập khẩu tại EU, nhưng dữ liệu thì chỉ nhà sản xuất mới có. Trên thực tế, người mua châu Âu chuyển yêu cầu này về cho nhà cung cấp Việt Nam dưới dạng điều khoản hợp đồng: không có dữ liệu phát thải, không có đơn hàng.

Dữ liệu cần có gồm phát thải trực tiếp trong quá trình sản xuất, phát thải gián tiếp từ điện năng tiêu thụ, và ranh giới hệ thống được xác định rõ cho từng dòng sản phẩm. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải gắn số liệu tiêu thụ năng lượng với sản lượng theo từng mã hàng — công việc mà rất ít nhà máy vừa và nhỏ đang làm sẵn.

EUDR yêu cầu gì

EUDR áp dụng cho gỗ và sản phẩm gỗ, cao su, cà phê, ca cao, dầu cọ, đậu nành và gia súc, cùng nhiều sản phẩm chế biến từ chúng. Yêu cầu trung tâm là truy xuất nguồn gốc tới thửa đất: doanh nghiệp phải chứng minh nguyên liệu không đến từ khu vực bị mất rừng sau mốc thời gian quy định, kèm toạ độ địa lý của vùng trồng hoặc khai thác.

Với ngành gỗ và cà phê Việt Nam, phần khó không nằm ở việc lấy toạ độ mà ở chuỗi cung ứng nhiều tầng: một lô cà phê xuất khẩu có thể gom từ hàng trăm hộ trồng qua vài lớp thương lái. Việc dựng lại đường đi của nguyên liệu đòi hỏi thay đổi cách mua hàng, không chỉ thay đổi biểu mẫu.

Hồ sơ cần chuẩn bị

Kinh nghiệm từ các lô hàng chúng tôi hỗ trợ trong năm nay cho thấy nên bắt đầu từ việc rà soát mã HS. Đây là bước rẻ nhất và cho biết doanh nghiệp có nằm trong phạm vi điều chỉnh hay không. Nhiều trường hợp lo lắng suốt vài tháng rồi phát hiện mặt hàng của mình chưa thuộc diện áp dụng, và ngược lại.

• Bước 1: đối chiếu toàn bộ mã HS đang xuất đi EU với danh mục thuộc phạm vi CBAM và EUDR.
• Bước 2: với mã thuộc phạm vi, xác định dữ liệu bắt buộc và người nắm dữ liệu đó trong chuỗi cung ứng.
• Bước 3: thiết lập biểu mẫu thu thập định kỳ, gắn với quy trình mua nguyên liệu thay vì làm thủ công theo từng lô.
• Bước 4: lưu hồ sơ theo lô hàng, đủ để tra cứu lại khi người mua hoặc cơ quan hải quan EU yêu cầu.

Doanh nghiệp thường chuẩn bị dữ liệu khi người mua hỏi. Nhóm làm tốt hơn chuẩn bị trước, và dùng chính bộ dữ liệu đó làm lợi thế khi đàm phán đơn hàng mới.

D&C Shipping hỗ trợ ở đâu

Chúng tôi không thay doanh nghiệp đo phát thải hay xác minh nguồn gốc nguyên liệu — đó là việc của đơn vị kiểm định độc lập. Phần chúng tôi làm là rà soát mã HS theo danh mục hiện hành, kiểm tra tính nhất quán giữa hồ sơ hải quan và dữ liệu bổ sung mà người mua yêu cầu, và lưu trữ bộ hồ sơ theo từng lô hàng để truy xuất khi cần.

Nếu doanh nghiệp đang xuất khẩu sang EU và chưa rõ mình có thuộc phạm vi điều chỉnh hay không, hãy gửi danh sách mã HS qua trang Liên hệ để chúng tôi rà soát và phản hồi.